سفر به ارس ، یکشنبه 24 ابان 1405

سفر به ارس، یک‌شنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵
حسین عبده تبریزی

گاهی از من می‌پرسند: «شما کانادا رفته‌اید؟» می‌گویم: «نه، نرفته‌ام.» می‌پرسند: «چرا؟» می‌گویم: «خب، بار نخورده! هنوز کاری آنجا نداشته‌ام که بروم.» سفرهای من اغلب همین‌طور پیش آمده؛ کاری بوده و به بهانه‌ی آن، جایی را هم دیده‌ام. آمریکا هم حدود بیست سال پیش، فقط دو سه روز رفتم؛ علاقه داشتم در جلسه‌ای در صندوق بین‌المللی پول شرکت کنم و مسئولی هم کمک کرد و سفر را تسهیل کرد. وقتی رسیدم، فهمیدم اجازه‌ی رفت‌وآمد در شعاع ۲۵ کیلومتریِ میدان مشخصی در واشنگتن را دارم! بنابراین، آمریکا را هم به آن معنا نرفته‌ام و ندیده‌ام. حالا این بار، بار خورده و برای بازدید از چند کارخانه به جلفا آمده‌ام.

از دیروز هم سرما خورده‌ام، اما با پررویی برنامه را ادامه می‌دهم! در فاصله‌ی بازدیدها، فرصتی شد کنار رود ارس و پل جلفا بایستم، و چند عکس بگیرم؛ عکس‌هایی که برای من، علاوه بر یادگاری سفر، دو ماجرای تاریخی و پرسش‌های پیرامون آن‌ها را زنده کردند.

با نگاه به عکس خودم در کنار ارس، دشوار است به یاد صمد بهرنگی نیفتم؛ معلم و نویسنده‌ی «ماهی سیاه کوچولو» که نهم شهریور ۱۳۴۷، در ۲۹سالگی، در همین رود جان باخت؛ البته در نقطه‌ای دیگر از مسیر ارس، نه کنار این پل. مرگ او برای نسل ما با شایعه‌ی دخالت ساواک گره خورده بود. اما روایت حمزه فراهتی، همراه او در آن سفر، در کتاب از آن سال‌ها و سال‌های دیگر، از غرق‌شدن اتفاقی صمد حکایت دارد. گزارش‌های منتشرشده از نامه‌ی جلال آل‌احمد به منصور اوجی نیز نشان می‌دهد که خود او بعدها به نقش افسانه‌سازی در روایت این مرگ اشاره کرده بود.

ممکن است با دیدن رود بپرسیم چگونه جوانی تنومند و پربنیه در این آب غرق شده است؛ اما ظاهر رود و تصور ما از توان بدنی فرد، برای داوری درباره‌ی علت مرگ کافی نیست. حتی این تصور که ارس سابقه‌ی غرق‌شدن چندانی ندارد، قابل‌اتکا نیست؛ گزارش‌های دیگری از غرق‌شدن در این رود وجود دارد. درباره‌ی صمد نیز روایت‌های منتشرشده بر ناآشنایی او با شنا تأکید دارد. به گمان من، ارزش ادبی و انسانی صمد نیازی به اثبات کشته‌شدنش ندارد؛ همان معلمی که بود و همان آثاری که نوشت، برای ماندگاری‌اش کافی است.

عکس دیگر مربوط به یادمان سه مرزبان پل آهنی جلفاست: سرجوخه مصیب ملک‌محمدی، سیدمحمد راثی هاشمی و عبدالله شهریاری؛ سه ایرانی که در جریان تهاجم ارتش شوروی در شهریور ۱۳۲۰، در این نقطه مقاومت کردند و جان باختند. در روایت مشهور، از حدود ۴۸ ساعت مقاومت آنان سخن گفته می‌شود. این ماجرا دست‌مایه‌ی نمایش «رگ»، نوشته و کارگردانی ایوب آقاخانی، نیز شده است.

اینجا هم پرسشی دشوار پیش می‌آید: وقتی امکان جلوگیری از پیشروی دشمن بسیار اندک است، ادامه‌ی مقاومت تا پای جان چه اندازه سنجیده است؟ می‌توان از شجاعت و احساس مسئولیت این سه مرزبان سخت متأثر شد و هم‌زمان درباره‌ی تناسب هزینه و دستاورد تصمیم‌شان پرسید. البته کم‌ثمر دانستن مقاومت نیز به اندازه‌ی ستایش بی‌چون‌وچرای آن، نیازمند تأمل است؛ دفاع از مرز معنایی اخلاقی و اثری ماندگار بر حافظه‌ی جامعه داشته است، حتی اگر نتیجه‌ی جنگ را تغییر نداده باشد. برای قضاوت منصفانه باید دانست آنان در آن لحظه چه اطلاعات، دستور و راه جایگزینی در اختیار داشته‌اند.

برای من، این دو عکس یادآور مسئولیتی مشترک در مواجهه با گذشته‌است: هم حرمت آدم‌ها را نگاه داریم و هم درباره‌ی روایت‌ها و تصمیم‌ها پرسش کنیم. می‌توان صمد را دوست داشت و شایعه‌ی قتلش را نپذیرفت؛ می‌توان به این سه مرزبان تمام قد ادای احترام کرد و درباره‌ی خردِ تصمیم در موقعیتی نابرابر نیز اندیشید. ارس در این سفر، در کنار کارخانه‌ها و دغدغه‌های امروز تولید، فرصتی هم برای فکرکردن به این پرسش‌های قدیمی فراهم کرد.